Available Translations:

Mae adroddiad gan y Ganolfan ar gyfer Ecoleg a Hydroleg (y Ganolfan) a gyhoeddwyd heddiw, ar ran consortiwm* ehangach ar gyfer Llywodraeth Cymru, yn adrodd ar ganfyddiadau cynnar effaith cynllun rheoli tir Glastir a’r tueddiadau tymor hir yng nghefn gwlad Cymru.  Awgryma tystiolaeth o dros hanner cant o ddangosyddion, a gasglwyd mewn ymgyrch arolwg maes mawr, fod nifer o welliannau wedi bod yng nghefn gwlad Cymru ar gyfer pobl a byd natur yn y 30-40 mlynedd diwethaf. 

Front cover of Glastir Monitoring and Evaluation Programme final reportCanfu’r adroddiad fod dwy i dair gwaith yn fwy o ddangosyddion yn gwella (26-30%) na sydd yn gwaethygu (8-14%) yn y tymor byr a’r tymor hir, gyda’r 60% sy’n weddill yn dangos dim newid. 

Mae llwyddiant go iawn wedi’i weld o ran gwella gorgorsydd dros y ddau ddegawd diwethaf, lle mae llawer o waith adfer wedi cael ei wneud.  Gwelwyd gwelliannau hefyd yn ansawdd dŵr nentydd ac mae sefydlogrwydd cyffredinol bellach yn amrywiaeth yr adar a’r rhywogaethau o loÿnnod byw arbenigol. Mae poblogaeth yr adar nythu yn y coetiroedd a’r ucheldiroedd wedi gwella hefyd.   Drwyddi draw, mae cyfoeth amrywiaeth y planhigion a’r rhai sy’n arwydd o gyflwr da yn sefydlog neu’n gwella mewn coetiroedd, cynefinoedd agored a thir wedi ei wella. Mae mwy o hawliau tramwy cyhoeddus yn hawdd eu defnyddio bellach. 

Mae’r meysydd sy’n parhau i beri pryder yn cynnwys bod ychydig o dan hanner ein Nodweddion Amgylcheddol Hanesyddol o dan ryw fath o fygythiad, mae 35% o rywogaethau adar â blaenoriaeth yn dal i brinhau a dim ond ychydig iawn o byllau dŵr sydd mewn cyflwr ecolegol da.  Mae ansawdd pridd yn weddol sefydlog, ond mae rhai arwyddion rhybudd cynnar o broblemau posib y mae’n rhaid eu monitro yn y dyfodol. 

Mae’r data yn rhoi gwaelodlin gadarn ar gyfer asesu effeithiau cynllun Glastir yn y dyfodol.  Glastir yw’r prif ddull y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddefnyddio i dalu am nwyddau a gwasanaethau amgylcheddol. 

Er mwyn asesu effaith ymuno â’r cynllun ar gamau gweithredu ffermwyr, cynhaliwyd arolwg gyda 600 o ffermwyr.  Mae’r canlyniadau’n dangos fod 54% o ffermwyr cynllun Glastir, o gymharu â 37% y tu allan i’r cynllun, yn cymryd camau gweithredu i fynd i'r afael â’r newid yn yr hinsawdd.  Mae rhagor o gamau gweithredu’n cael eu cymryd gan ffermwyr yn y cynllun hefyd i wella arallgyfeirio ac effeithlonrwydd. 

Mae gwaith modelu sy’n edrych ar fanteision y camau gweithredu hyn yn awgrymu bod angen mwy o gamau ar y cyd ac wedi’u targedu i wireddu’r targedau uchelgeisiol sydd wedi’u pennu gan Lywodraeth Cymru ar gyfer defnyddio ein hadnoddau naturiol mewn ffordd gynaliadwy.   Serch hynny, mae’r arolwg maes yn awgrymu fod gan dir sydd wedi dod yn rhan o’r cynllun fwy o nodweddion y credir sy’n helpu’r tir i wrthsefyll aflonyddwch a straen yn well. 

Farmland in Wales

Comisiynwyd Rhaglen Monitro a Gwerthuso Glastir (RhMGG) i fesur llwyddiant y cynllun, gan roi adborth cynnar i Lywodraeth Cymru ynghylch ei berfformiad tebygol a gwaelodlin gadarn ar gyfer asesiadau yn y dyfodol. 

Mae chwe amcan allweddol i gynllun Glastir:

  • arafu’r newid yn yr hinsawdd
  • gwella ansawdd dŵr a phridd
  • atal dirywiad bioamrywiaeth
  • rheoli coetiroedd yn well  
  • gwella mynediad i dirwedd Cymru a chyflwr nodweddion hanesyddol.

Mae tîm RhMGG yn cynnwys cymysgedd o sefydliadau, sy’n arbenigo* mewn gwahanol feysydd, sy’n cwmpasu gwahanol weithgareddau, amcanion a chanlyniadau’r cynllun.   Mae’r dull gweithredu hwn sy’n cynnwys mwy nag un sefydliad, yn enghraifft o’r gwaith partneriaeth sy’n cael ei annog gan Ddeddf yr Amgylchedd Cymru er mwyn cyflawni canlyniadau amgylcheddol cadarnhaol.

Dywedodd yr Athro Bridget Emmett, prif awdur yr adroddiad a Phennaeth safle’r Ganolfan ym Mangor, “Mae RhMGG yn adeiladu ar gynlluniau monitro tymor hir, gan gynnwys Arolwg Cefn Gwlad y Ganolfan, i roi darlun pwerus o’r newidiadau i gefn gwlad Cymru dros y 40 mlynedd diwethaf.  Gall natur ymateb yn araf, a bydd y data tymor hir hwn yn helpu i roi newidiadau yn y dyfodol sy’n deillio yn sgil taliadau Glastir, mewn persbectif.  Bydd y canlyniadau yn dangos y manteision niferus sy’n cael eu gwireddu’n barod gan ffermwyr a rheolwyr tir ledled Cymru. Hefyd bydd yn dangos bod angen cymryd rhagor o gamau gweithredu ar y cyd ac wedi’u targedu os ydyn ni am wireddu targedau uchelgeisiol Llywodraeth Cymru.”

Dywedodd James Skates, Llywodraeth Cymru, “Mae Llywodraeth Cymru yn falch o Raglen Monitro a Gwerthuso Glastir, sy’n rhoi budd parhaus ar gyfer gwerthuso Glastir a rhaglenni a pholisïau eraill Llywodraeth Cymru yn y dyfodol.   Mae RhMGG wedi sefydlu sylfaen dystiolaeth gadarn i lywio gwaith rheoli ehangach amgylchedd Cymru.”

Dywedodd Hedd Pugh, Cadeirydd Bwrdd Materion Gwledig NFU Cymru, “Dros nifer o flynyddoedd, mae ffermwyr Cymru wedi croesawu’r agenda cadwraeth ac maen nhw’n cymryd eu cyfrifoldebau amgylcheddol o ddifri’.  Mae hyn i’w weld drwy eu rhan weithredol yn Glastir, sy’n cynnwys cynllun ‘eang ac arwynebol’ a ategir gan ddull gweithredu wedi’i dargedu, lle y bo yn briodol. Mae ffermwyr yn rheoli 80% o arwynebedd tir Cymru ac mae camau gweithredu amgylcheddol parhaus ar lawr gwlad, felly, yn dibynnu ar ffermwyr yn cymryd rhan. Er mwyn sicrhau hyn, mae’n hanfodol fod ffermwyr yn hyderus fod y camau gweithredu y maen nhw o dan gontract i'w cymryd drwy gynlluniau amaeth-amgylcheddol yn effeithiol, ac yn cyflawni'r canlyniadau a ddymunir.   Mae RhMGG, sy’n cynnwys dull gweithredu ar sail tystiolaeth ar gyfer monitro a gwerthuso i ddangos effaith yr ymyriadau, yn rhan ganolog o hyn.”

Mae’r adroddiad yn cloi drwy dynnu sylw at yr angen i sefydlu perthynas rhwng yr ardal a chyflwr ein hadnoddau naturiol ac iechyd a lles y boblogaeth ehangach, ac mae hefyd yn tynnu sylw at werth posib canfyddiadau RhMGG o ran bod yn sail i ymateb Llywodraeth Cymru i’r broses o dynnu’r DU o’r UE yng nghyswllt fframweithiau rheoleiddio a chynlluniau rheoli tir yn y dyfodol.

Additional information

Mae adroddiad llawn terfynol RhMGG, sy’n cynnwys gwybodaeth am y dulliau a ddefnyddiwyd, dulliau gweithredu ystadegol, tablau data, ffigurau a mapiau ar gael ar borth RhMGG.

Mae rhagor o wybodaeth am RhMGG ar gael ar wefan y Ganolfan ar gyfer Ecoleg a Hydroleg

Mae manylion ychwanegol am RhMGG ar gael ar wefan Llywodraeth Cymru

* Mae Rhaglen Monitro a Gwerthuso Glastir, sy’n cael ei hariannu gan Lywodraeth Cymru, yn cael ei harwain gan y Ganolfan ar gyfer Ecoleg a Hydroleg ar ran y partneriaid canlynol:  ADAS, APEM, Prifysgol Bangor, BiodiverseIT, Biofathemateg ac Ystadegau’r Alban, Bowburn Consultancy, Arolwg Daearegol Prydain, Ymddiriedolaeth Adareg Prydain, Cadwraeth Glöynnod Byw, Arolygon Ecolegol Bangor, ECORYS, Edwards Ecological Services Ltd, Ymddiriedolaeth Cynefinoedd Dŵr Croyw, Prifysgol Swydd Stafford, Prifysgol Aberdeen, Prifysgol Southampton, Prifysgol St Andrews, Coleg Prifysgol Llundain a Phrifysgol Victoria yn Wellington, Seland Newydd.

Yr Athro Bridget Emmett, Ganolfan ar gyfer Ecoleg a Hydroleg

Science areas: 

Issues: